سیل یکی از بلایای طبیعی است که اغلب مناطق کشور را تحت تاثیر قرار داده و موجب وارد آمدن خسارات جانی و مالی می شود. لذا شناسایی مناطق با پتانسیل سیل خیزی از جمله اقدامات بسیار مهم در کاهش خسارات است. در این پژوهش حوضه آبخیز سراب دره شهر از نظر پتانسیل تولید سیل خیزی بررسی شده است. برای برآورد رواناب از روش شماره منحنی (CN) سازمان حفاظت خاک آمریکا (SCS) استفاده شده است. برای این منظور ابتدا داده ها و اطلاعات موردنیاز شامل نقشه کاربری اراضی و نقشه گروه های هیدرولوژیک خاک حوضه گردآوری شده و وارد سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)  گردید. با تلفیق این داده ها و اطلاعات و بر اساس روش SCS، نقشه شماره منحنی (CN) و نفوذ (S) حوضه تهیه شد و سپس با استفاده از رابطه SCS و حداکثر بارندگی 24 ساعته حوضه، ارتفاع رواناب (Q) برای حوضه محاسبه شد. در نهایت، بر اساس چارک های اول، میانه و سوم مقادیر ارتفاع رواناب، حوضه مورد مطالعه به چهار طبقه از لحاظ پتانسیل سیل خیزی تقسیم شد که بر اساس آن 9.1 کیلومتر مربع دارای پتانسیل سیل خیزی بسیار بالا، 7.8 کیلومترمربع با پتانسیل بالا، 13 کیلومترمربع با پتانسیل متوسط و 6.6 کیلومترمربع نیز دارای پتانسیل کم است.

فرسایش خاک ناشی از تخریب پوشش گیاهی و هدررفت متعاقب آب در حوزه های آبخیز ایران از موضوعات مهم مدیریت منابع طبیعی کشور محسوب می شود. از اینرو مطالعه منابع آب، فرسایش خاک و عوامل موثر بر آن ها و پیامدهای مربوطه از اهمیت زیادی برخوردار است. فرسایش آبکندی در ایران به دلیل شرایط مختلف حاکم بر نقاط متفاوت، گستره زیادی را به خود اختصاص داده و لذا مطالعه ویژگی های مختلف آن و خصوصا تولید رسوب ناشی از آن ها در آبخیزهای مرتعی به عنوان یکی از معمول ترین کاربری های اراضی در کشور بسیار مهم است. در این تحقیق با توجه به اهمیت فرسایش آبکندی در شهرستان دره شهر واقع در استان ایلام، رابطه بین رسوب دهی فرسایش آبکندی و خصوصیات مختلف زودیافت رواناب شامل دبی اوج، دبی ویژه، ارتفاع رواناب، زمان تمرکز حوزه زهکشی آبکند، حجم رواناب تولیدی و نسبت حجم رواناب بر دبی اوج مورد بررسی قرار گرفت. برای این منظور ابتدا مناطق مرتعی دارای فرسایش آبکندی تعیین و مجموعا 18 آبکند خطی، پنجه ای و جبهه ای شناسایی و سپس خصوصیات مرفولوژیکی مختلف هر آبکند در ابتدا و بعد از وقوع 5 رگبار منجر به تولید رواناب طی آبان تا دی 1384 برداشت گردید. سپس با استفاده از تجزیه و تحلیل عاملی و آنالیز رگرسیون اقدام به تعیین موثرترین خصوصیت رواناب در رسوب دهی فرسایش آبکندی گردید. نتایج تحقیق نشان داد که هیچ کدام از عوامل مختلف مورد بررسی با میزان تولید رسوب آبکندهای منطقه مورد مطالعه همبستگی معنی داری (<0.239) نداشته است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

یک واحد مدیریتی، یک واحد تلفیقی است و زمانی تحقق می یابد که مدیریت را یک امر انسانی و اجتماعی بدانیم. برای اینکه مدیر یک حوزه آبخیز در سامان های عرفی و یا روستاهای منطقه بتواند مدیریت کند، باید عوامل و عناصر مختلف فیزیکی و فنی (خاک- آب- پوشش) را با هم تلفیق نماید. بدیهی است که مدیریت آب و خاک یا به عبارت مناسب تر، مدیریت سرزمین، موضوعی با اهمیت و حیاتی است. امروزه تحت تاثیر تحولات اجتماعی و اقتصادی، اداره سرزمین به گونه ای طی مسیر کرده که سیاست های راه بردی مناسبی شکل نگرفته است: به تبع این وضعیت حرکت در جهت تحقق سیاست های راه بردی و همچنین راه کارهای اجرایی در چارچوب مدیریت و بهره برداری نظام دار و منطقی با دشواری روبرو شده است. اگر به کشورمان و سرزمینی را که در بر می گیرد، با دیدی واقع بینانه و آینده نگر نگاه شود، کل سرزمین ایران مجموعه ای از حوزه های آبخیز کوچک و بزرگ است که به لحاظ ساختارهای زمین شناسی (زمین ریخت شناسی (ژئومرفولوژی)، خاک، آب و پوشش گیاهی) درهم تنیده شده اند و فعالیت های انسانی، اجتماعی و اقتصادی نیز در این حوزه ها قرار گرفته اند. حتی شهر بزرگی مانند تهران را حوزه های آبخیز کوچک و بزرگ در جنوب سلسله جبال البرز در بر گرفته اند. برپایه تقسیم بندی های صورت گرفته، کل سرزمین ایران متشکل از 6 حوزه آبخیز کلان است و از تقسیم این شش حوزه صدها حوزه آبخیز کوچک و بزرگ شکل گرفته است. در این بررسی برای به تصویر کشیدن این بحث و نظریه پردازی آن، حوزه آبخیز دره فیرده به گستره 22526 هکتار در منطقه فیروزکوه در شرق استان تهران که یکی از حوزه های بررسی شده برای اجرای اقدام های مدیریتی و عملیاتی است، در نظر گرفته شده است. در این جا نظریه اصلی آنست که حوزه های آبخیز کوچک می توانند در جایگاه واحد پایه مدیریتی، در یک محل، منطقه تا سطح کلان مورد توجه قرار گیرند. با در نظر گرفتن جنبه های فیزیکی، زیست محیطی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی سرزمین می توان بررسی های، برنامه ریزی ها و اقدام های عملی را در چند سطح پایین، میانی و کلان تعریف کرد. بدین ترتیب می توان یک چارچوب نظام دار، درجهت مدیریت مشارکتی را پایه گذاری کرد. در این چارچوب دو جنبه اساسی شامل الف- شرایط بوم شناختی و زمین ریخت شناسی ب- مسایل اجتماعی– اقتصادی باید تلفیق شوند تا از ترکیب این دو جنبه شکل گیری سیاست راهبردی مدیریت مشارکتی آب و خاک و در نهایت سرزمین امکان پذیر شود. موضوع اصلی این نوشتار طرح یک نظریه در این باره است.

امروزه کاربری نامناسب اراضی و تخریب منابع طبیعی پیامدهایی مانند افزایش وقایع سیل و فرسایش خاک را بدنبال داشته است. در چنین شرایطی باید با برنامه ریزی منسجم در منابع طبیعی با هدف کنترل، احیاء و حفاظت از این منابع اقدام کرد، که مدیریت منابع حوزه آبخیز چنین اهدافی را برآورده خواهد کرد. این تحقیق با هدف مدیریت منابع آبخیز با رویکرد سناریوسازی، به ارزیابی پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، فیزیکی و اکولوژیک حاصل از مدیریت بیولوژیک در حوزه آبخیز دره ناری سروستان پرداخته است. با انتخاب سه فعالیت مدیریت بیولوژیک، هشت سناریوی مدیریتی در منطقه تدوین شد. سپس با استفاده از مدل سازی بر اساس معیارهای فیزیکی، اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی، پیامدهای ناشی از اجرای هریک از سناریوهای مدیریتی و اولویت هریک از سناریوها بر اساس چهار معیار مذکور تعیین گردید. در نهایت گزینه و سناریو برتر با استفاده از تکنیک تصمیم گیری چند معیاره و مدل تاپسیس فازی انجام شد. نتایج نشان داد که سناریو شماره هشت برترین سناریو و دارای اولویت اول بوده است. همچنین نتایج نشان داد، که تکنیک های تصمیم گیری چند معیاره از توانایی و قابلیت بالایی در بیان ابعاد گوناگون مساله برخوردار بوده و ابزار مناسبی برای مدیریت جامع منابع حوزه های آبخیز می باشند.

فرسایش خندقی یکی از مخرب ترین اشکال فرسایش آبی است که با رشد و گسترش آن حجم درخور توجهی از خاک از دسترس خارج می شود. این فرسایش یک جریان پیچیده ژئومورفولوژی و نشانه فرسایش پیشرفته و تخریب سرزمین است. در این تحقیق با استفاده از عکس های هوایی سال های 1346 و 1372 و با عملیات میدانی و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) گسترش طولی 25 خندق در منطقه دره کره طی دو دوره زمانی 1372-1387 و 1346-1372 اندازه گیری شد. همچنین، برای تعیین عوامل موثر بر گسترش طولی خندق ها از آنالیزهای رگرسیونی بین گسترش طولی خندق و فاکتورهای توپوگرافی، فیزیکی- شیمیایی خاک، و مورفولوژی خندق استفاده شد. نتایج نشان داد که متوسط گسترش طولی خندق ها در دوره های 1346-1372، 1372-1387، و میانگین دو دوره به ترتیب 1.36، 1.23، و 1.3 متر در سال اندازه گیری شده است. همچنین، بر اساس تجزیه رگرسیونی، پارامترهایی از قبیل مساحت حوزه آبخیز بالادست خندق، فاصله بالاکند تا مرز حوزه آبخیز، ارتفاع بالاکند، و SAR مهم ترین شاخص های موثر بر رشد طولی خندق اند. بر پایه یافته ها، فاصله راس خندق تا مرز حوضه آن به همراه ارتفاع بالاکند به همراه مشاهده حوضچه مستغرق در پای آن می تواند معیارهای مناسب و میدانی برای ارزیابی سریع مقدار فعالیت یک خندق جهت اولویت بندی کنترل آن در نظر گرفته شود.

در این تحقیق وضعیت بهمن خیزی حوزه آبخیز دره سه پستان (با وسعت 2677.2 هکتار) در شهرستان فریدونشهر استان اصفهان که از جمله مناطق برف خیز کشور محسوب می شود، بررسی شد. با بازدیدهای صحرایی گسترده در سطح حوزه، ضمن دریافت اطلاعاتی از افراد محلی در مورد تاریخچه وقوع بهمن و ویژگی های بهمن ها، بررسی های مربوط به وضعیت ژئومورفولوژی، پوشش گیاهی و زمین شناسی صورت گرفت. با استفاده از قابلیت های GIS (سیستم اطلاعات جغرافیایی) اقدام به ترسیم نقشه های طبقات ارتفاعی (هیپسومتری)، مقدار و جهت شیب دامنه ها، نوع شیب از نظر محدب، مقعر یا یکنواخت بودن، ژئومورفولوژی، زمین شناسی، کاربری اراضی و پوشش گیاهی و سایر نقشه های مربوط شد. سپس با بررسی منابع مطالعاتی مربوطه، برای اولویت بندی گذرگاه های بهمن جداول امتیازبندی گذرگاه های بهمن از حیث شدت خطرزایی و احتمال سقوط بهمن تشکیل شد. این جداول شامل 6 معیار اصلی توپوگرافی، اقلیم، شرایط سطح خاک و پوشش گیاهی، سنگ شناسی و ژئومورفولوژی، خصوصیات برف و ابعاد خسارت است که هر یک از این عوامل به شاخص هایی تقسیم شده اند و امتیازهای مربوط با توجه به نوع عامل و درجه تاثیرگذاری در وقوع بهمن و سایر موارد مرتبط درج شده است که در مورد هر گذرگاه امتیازهای مربوط برای مقایسه با سایر گذرگاه ها ثبت می شود. همچنین جدول کلاس بندی گذرگاه های بهمن از حیث خطرآفرینی در 5 کلاس با استنتاج از جداول امتیازدهی مذکور تهیه شد. در ادامه با تلفیق اطلاعات گفته شده در کنار استفاده از عکس هوایی نقشه نواحی بهمن خیز در قالب 9 منطقه، با کنترل های مجدد زمینی تهیه شد. در این منطقه چهار گذرگاه با خطر نسبی خیلی زیاد، دو گذرگاه با خطر نسبی زیاد وجود دارد. نتایج کنترل صحرایی نواحی تعیین شده با نقشه ترسیم شده نشان دهنده دقت خوب روش به کار برده شده است. در انتها برای تسهیل استفاده عملی از این تحقیق توسط سازمان های اجرایی در شناخت مناطق مستعد سقوط بهمن، نقشه اولویت بندی مناطق بهمن خیز با ارائه روش گفته شده مبتنی بر امتیازدهی عوامل موثر در وقوع بهمن با استفاده از جداول مربوط آمده است. با استفاده از نتایج به دست آمده از این بررسی می توان به شناسایی و تعیین اولویت گذرگاه های بهمن در مناطقی که آمار و اطلاعات ثبت شده ای وجود ندارد، اقدام کرد.

شبیه سازی جریان از مباحث اصلی هیدرولوژی است و برای مطالعه آن به طور معمول از مدل های بارش-رواناب استفاده می شود. مدل های هیدرولوژی نمایش ساده شده ای از سامانه هیدرولوژی واقعی هستند که به مطالعه کارکرد حوضه در واکنش به ورودی های گوناگون و فهم بهتر از فرایند های هیدرولوژی کمک می کنند. با توجه به تنوع مدل های بارش-رواناب در دسترس، انتخاب یک مدل مناسب برای حوضه به منظور بهره وری و مدیریت منابع آب ضروری می باشد. بنابراین انتخاب مدل نیاز به تشخیص قابلیت و محدودیت مدل های هیدرولوژی حوضه دارد. در این مقاله کارایی دو مدل بارش– رواناب GR4J و GR2M در شبیه سازی جریان حوضه دره تخت در استان لرستان در بازه زمانی 1392-1379 مورد ارزیابی قرارگرفته است. برای ارزیابی کارایی این دو مدل از ضریب نش ساتکلیف استفاده شد که مقدار آن به ترتیب 0. 427 و 0. 665 به دست آمد. نتایج نشان داد دو مدل جریان را با دقت متوسط تا خوب شبیه سازی می کنند، ولی با توجه به معیار نش، کارایی مدل GR2M در شبیه سازی جریان از مدل GR4J بیشتر است.

حوزه های آبخیز از یکسری دامنه های شیب دار تشکیل شده که رواناب سطحی و زیرسطحی آن ها به وسیله شبکه آبراهه ها به خروجی حوضه منتقل می شود. در حوضه های با دامنه های با نفوذپذیری بالا و پوشش گیاهی مناسب، مقدار رواناب زیرسطحی از اهمیت بالاتری برخوردار می شود. در این تحقیق، از یک مدل آزمایشگاهی باران ساز هیدرولوژیکی به طول 1. 92 متر و عرض یک متر و عمق 0. 35 متر استفاده شد که مقادیر جریان سطحی و زیرسطحی به وسیله دو سرریز مختلف اندازه گیری شد. خاک تحت آزمایش از خاک های انجیرستان های شهر استهبان که از نوع ماسه لوم دار است انتخاب شد. آزمایش ها تحت چهار زاویه شیب 0. 1، سه، شش و نه درجه و تحت بارش های 31. 73، 47. 6 و 63. 46 میلی متر بر ساعت انجام گرفت. بر اساس نتایج، تغییرات شیب صفحات از 0. 1 به سه درجه باعث کاهش 50 درصدی جریان زیرسطحی و افزایش 10 تا 15 درصدی جریان سطحی در بارش های مختلف شد ولی از شیب سه به نه درجه تأثیر محسوسی در دو جریان مشاهده نشد و در تغییرات شیب شش به نه درجه کاهش نه درصدی جریان زیرسطحی و دو درصدی جریان سطحی مشاهده شد. افزایش شدت بارندگی باعث افزایش مقادیر هیدروگراف جریان سطحی و زیرسطحی شد. نسبت جریان سطحی به زیرسطحی به طور متوسط بین 7. 5 تا 14. 5 برابر جریان زیرسطحی در سه بارش برای خاک ماسه ای لوم دار تغییر کرد. با افزایش شیب، مقدار جریان سطحی بیشتر و نفوذ کمتر می شود. در این تحقیق ضمنا دو معادله رگرسیونی غیرخطی برای محاسبه ماکزیمم سطحی و زیرسطحی ارائه شد که تابعی از طول، شیب و شدت بارندگی دامنه می باشد.

این تحقیق با هدف مقایسه تحلیلی عوامل مؤثر در وقوع سیلاب و تهیه نقشه پهنه بندی پتانسیل سیل خیزی در دو زیرحوضه ارغوان و کل انار، از زیرحوضه های حوزه آبخیز شهر ایلام، با استفاده از روش AHP انجام شده است. برای این منظور ابتدا خصوصیات شیب، پوشش گیاهی، زمین شناسی، نفوذپذیری خاک، تراکم زهکشی و شکل حوضه به عنوان پارامترهای تأثیرگذار در سیل خیزی در زیرحوضه های مورد مطالعه، انتخاب و پس از تکمیل پرسشنامه توسط کارشناسان آشنا به حوضه، وزن دهی این عوامل انجام شد. سپس با استفاده از نتایج حاصل از وزن دهی، نقشه پهنه بندی پتانسیل سیل خیزی محاسبه گردید. بر اساس نتایج، شاخص های شیب و شکل حوضه ها به ترتیب بیشترین (293/0) و کمترین وزن (072/0) و تأثیر را در سیل خیزی داشته است. با توجه به نقشه پهنه بندی وقوع سیل، پهنه های با کلاس سیل خیزی خیلی زیاد، در زیرحوضه ارغوان 45/1 درصد از مساحت و در زیرحوضه کل انار با 77/14 درصد بود و پهنه هایی با کلاس سیل خیزی خیلی کم، در زیرحوضه ارغوان 86/2 درصد و زیرحوضه کل انار با 25/1 درصد از سطح حوضه ها را شامل می شوند. بر اساس نقشه نهایی پهنه بندی پتانسیل سیل خیزی، زیرحوضه کل انار به دلیل شیب زیاد، سازندهای نفوذناپذیر، پوشش گیاهی اندک و شکلی نسبتاً گرد و همچنین دبی ویژه زیاد (52/0 مترمکعب بر ثانیه بر کیلومترمربع) نسبت به زیرحوضه ارغوان (دبی ویژه 29/0 مترمکعب بر ثانیه بر کیلومترمربع) دارای پتانسیل سیل خیزی بیشتر و زیرحوضه ارغوان به دلیل داشتن سطحی گسترده نسبت به زیرحوضه کل انار، حجم بیشتری از سیل را در برمی گیرد. در نتیجه کارشناسان باید به زیرحوضه کل انار که دارای پتانسیل سیل خیزی بیشتری است، توجه بیشتری داشته باشند.